Giriş

Avrupa Birliği, iklim değişikliğiyle mücadele ve karbon nötr hedeflerine ulaşmak amacıyla 2023 yılında önemli bir adım attı: Sınırda Karbon Düzenlemesi Mekanizması (Carbon Border Adjustment Mechanism – CBAM). Bu mekanizma, karbon yoğun ürünlerin ithalatında adil rekabeti sağlamak ve ‘karbon kaçağı’ riskini azaltmak için tasarlandı. Artık AB’ye ihracat yapan şirketler, ürünlerinin üretim sürecinde ortaya çıkan karbon emisyonlarını raporlamak ve ilerleyen yıllarda buna karşılık mali yükümlülük üstlenmek zorunda.

Peki, CBAM hangi şirketleri zorunlu tutuyor?

——————————————————–

Geçiş Dönemi: 2023–2025

CBAM, 1 Ekim 2023 itibarıyla geçiş dönemine girdi. Bu dönemde şirketlerden herhangi bir ödeme alınmıyor; ancak kapsam dahilindeki sektörlerde faaliyet gösteren firmalar için raporlama zorunluluğu bulunuyor.

Geçiş dönemi kapsamında şu sektörlerde AB’ye ihracat yapan şirketler, ürünlerinin gömülü emisyonlarını raporlamak zorunda:

• Demir & çelik
  
• Çimento
  
• Alüminyum
  
• Gübre
• Hidrojen
  
• Elektrik

Bu süreçte, AB’ye mal gönderen ithalatçılar, tedarikçileriyle iş birliği yaparak ürünlerin karbon ayak izini hesaplamalı ve üçer aylık raporlarla AB’ye bildirmelidir.

——————————————————–

Kesin Dönem: 2026 ve Sonrası

1 Ocak 2026 itibarıyla CBAM tam anlamıyla devreye girecek. Bu tarihten itibaren:
– İthalatçılar yalnızca raporlama yapmakla kalmayacak, CBAM sertifikaları satın alarak ithal edilen ürünlerdeki gömülü emisyonlar için mali yükümlülük üstlenecek.
– Bazı sektörlerde sadece doğrudan emisyonlar (örneğin demir-çelik, alüminyum, hidrojen) kapsama girerken, bazı sektörlerde hem doğrudan hem dolaylı emisyonlar (örneğin çimento, gübre) raporlamaya dahil edilecek.

Bu da özellikle Türkiye’den AB’ye ihracat yapan sanayi şirketleri için yeni maliyetler ve zorunluluklar anlamına geliyor.

——————————————————–

Gelecekte Neler Bekleniyor?

AB, CBAM kapsamını 2030’a kadar genişletmeyi planlıyor. Bu kapsamda:

• Kimyasallar
  
• Petrol ürünleri
  
• Endüstriyel gazlar
  
• Diğer enerji yoğun sektörler de sisteme dahil edilebilir. Böylece CBAM, AB Emisyon Ticaret Sistemi (EU ETS) ile paralel hale gelecektir.

Ayrıca küçük hacimli ithalat yapan firmalar için ‘de minimis’ kolaylaştırmaları söz konusu. Örneğin 50 ton/yıl altında ürün gönderen bazı işletmeler için basitleştirilmiş süreçler uygulanabilecek.

——————————————————–

Sonuç

CBAM, kısa vadede ihracatçı şirketler için raporlama yükümlülüğü, orta ve uzun vadede ise mali bir yükümlülük anlamına geliyor. Başta demir-çelik, çimento, alüminyum, gübre, hidrojen ve elektrik sektörlerinde faaliyet gösteren firmalar için bu düzenleme artık bir zorunluluk.

Türkiye’de AB’ye ihracat yapan şirketlerin şimdiden karbon ayak izi ölçümlerine başlaması, raporlama altyapılarını kurması ve 2026 sonrası dönemde sertifika maliyetlerine hazırlıklı olması gerekiyor. Aksi takdirde rekabet gücü kaybı kaçınılmaz hale gelecektir.

——————————————————–

Kaynakça

European Commission. (2019). The European Green Deal. Brussels.
European Commission. (2023). Carbon Border Adjustment Mechanism (CBAM). Brussels.
GHG Protocol. (2015). Corporate Accounting and Reporting Standard. Washington, DC.
TSE. (2018). ISO 14064-1:2018 Standardı. Ankara.
EBRD. (2024). Green Economy Financing Facility (GEFF) in Turkey. London.